მარჟან სატრაპის გარდაცვალებამ კულტურის სამყარო ერთდროულად შოკში და სევდაში ჩააგდო. ფრანგ-ირანელი ხელოვანი, მწერალი, რეჟისორი და ავტორი, რომელმაც „პერსეპოლისით“ მთელი ეპოქის ტკივილი შავ-თეთრ ხაზებში მოაქცია, 56 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მისი სახელი წლების განმავლობაში თავისუფლების, მეხსიერების, ქალის ხმისა და ირანული რეალობის სიმბოლოდ იქცა. თუმცა მისი ბოლო ისტორია ისეთივე მტკივნეული აღმოჩნდა, როგორც მისი ყველაზე მძიმე ნახატები.
სატრაპის ახლობლების ცნობით, მარჟანი მეუღლის, მატიას რიპას გარდაცვალების შემდეგ დარდმა გატეხა. მატიასი შვედი პროდიუსერი, მსახიობი, სცენარისტი და მისი დიდი ხნის შემოქმედებითი პარტნიორი იყო. ის მხოლოდ მეუღლე არ ყოფილა — მარჟანისთვის ის იყო ადამიანი, რომელმაც უცხოობაში სახლის შეგრძნება მისცა. ქალი, რომელმაც ბავშვობა ირანში რევოლუციისა და შეზღუდვების ფონზე გაატარა, შემდეგ კი ევროპაში ემიგრანტის მარტოობა გამოსცადა, თითქოს ბოლოს სწორედ მის გვერდით პოულობდა სიმშვიდეს.
მატიასის გარდაცვალების შემდეგ სატრაპის საჯარო სივრცეც თითქოს ერთ დიდ გლოვად გადაიქცა. მისი Instagram გვერდი სავსე იყო გამოსახულებებით, რომლებსაც ერთი საერთო ფრაზა აერთიანებდა — „რადგან დავკარგე ჩემი ცხოვრების სიყვარული“. ეს სიტყვები აღარ ჰგავდა ჩვეულებრივ პოსტებს. ისინი უფრო დღიურის ნაფლეთებს ჰგავდა, სადაც ხელოვანი ყოველდღე ცდილობდა გაეძლო დანაკარგისთვის, რომელიც მისთვის მხოლოდ პირადი ტრაგედია კი არა, მთელი სამყაროს ჩამოშლას ნიშნავდა.
სწორედ ამიტომ გავრცელდა ფრაზა, რომ მარჟან სატრაპი „დარდისგან გარდაიცვალა“. ეს შეიძლება პოეტურად ჟღერდეს, მაგრამ მედიცინაშიც არსებობს მდგომარეობა, რომელსაც გატეხილი გულის სინდრომს უწოდებენ. ძლიერი ემოციური შოკი, დანაკარგი და სტრესი ზოგჯერ ადამიანის სხეულზე ისეთი სიმძიმით მოქმედებს, რომ ტკივილი მხოლოდ შინაგან განცდად აღარ რჩება. მარჟანის შემთხვევაში ეს სიტყვები განსაკუთრებით მძიმეა, რადგან მისი მთელი შემოქმედება სწორედ იმაზე იყო, როგორ იტევს ადამიანი პირად და ისტორიულ ტკივილს.
მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი, „პერსეპოლისი“, ავტობიოგრაფიულ ისტორიას გვიყვება ირანში ბავშვობაზე, რევოლუციაზე, ქალების თავისუფლების შეზღუდვაზე, ევროპაში გადასახლებასა და იდენტობის ძიებაზე. ეს არ იყო მხოლოდ კომიქსი ან ფილმი — ეს იყო ხმა იმ ადამიანებისთვის, რომელთა ისტორიებიც ხშირად პოლიტიკის, შიშისა და დუმილის მიღმა იკარგება. „პერსეპოლისის“ ეკრანიზაციამ კანის კინოფესტივალზე მნიშვნელოვანი აღიარება მოიპოვა და ოსკარზეც იყო ნომინირებული, თუმცა მის ნამდვილ ძალას ჯილდოები ვერ აღწერს. მისი ძალა იმაში იყო, რომ მარჟანმა პირადი მოგონებები უნივერსალურ ტკივილად აქცია.
სატრაპი არასდროს ყოფილა ხელოვანი, რომელიც მხოლოდ ესთეტიკით კმაყოფილდებოდა. ის მკაცრად აკრიტიკებდა ირანის თეოკრატიულ რეჟიმს, იცავდა ქალების უფლებებს და ხმამაღლა საუბრობდა თავისუფლებაზე მაშინაც კი, როცა დუმილი ბევრად უსაფრთხო იქნებოდა. 2022 წელს მაჰსა ამინის გარდაცვალების შემდეგ დაწყებული პროტესტების დროს ის ირანელი ქალების ერთ-ერთ ყველაზე ცნობად მხარდამჭერად იქცა. მისთვის „ქალი, სიცოცხლე, თავისუფლება“ ლოზუნგი კი არა, ცხოვრებისეული პოზიცია იყო.
მარჟანის ტრაგიკულ ამბავს კიდევ უფრო სიმბოლურს ხდის მისი ბოლო ავტოპორტრეტების სერია. ხელოვანი, რომელმაც მთელი ცხოვრება სხვების ტკივილს ხატავდა, ბოლოს თითქოს საკუთარ გატეხილ გულს ხატავდა — ჩუმად, პირდაპირ და დაუცველად. მის ნახატებში აღარ ჩანდა მხოლოდ ცნობილი ავტორი ან მსოფლიო აღიარების მქონე რეჟისორი. იქ ჩანდა ქალი, რომელმაც დაკარგა ყველაზე ახლობელი ადამიანი და ამ სიცარიელესთან მარტო დარჩა.
მარჟან სატრაპის სიკვდილი მხოლოდ ერთი დიდი ხელოვანის დაკარგვა არ არის. ეს არის ისტორია სიყვარულზე, ემიგრაციაზე, თავისუფლებაზე, ქალის სიმტკიცეზე და იმ უხილავ ტკივილზე, რომელსაც ზოგჯერ ყველაზე ძლიერი ადამიანებიც ვერ უმკლავდებიან. მისი ნამუშევრები დარჩება როგორც მტკიცებულება, რომ ხელოვნება შეიძლება იყოს წინააღმდეგობაც, აღსარებაც და გადარჩენის მცდელობაც. ხოლო მისი უკანასკნელი ისტორია გვახსენებს — ზოგჯერ გული მაშინ ტყდება, როცა ადამიანი ყველაზე დიდ სიყვარულს კარგავს.
